Mayoz Bölünme Nedir? Evreleri ve Özellikleri

Mayoz Bölünme Nedir?

1) İnterfaz:

İnterfaz, üreme ana hücrelerinin büyüdüğü, bölünmeye hazırlık evresidir. Hücreler, interfaz evresinde, bölünme için gerekli olan proteinleri sentezler, DNA’nın eşlenmesi ve organellerin çoğaltılması ile hücre bölünmeye hazır hale gelir. Mayozun interfaz evresinin sonunda bütün kromozomlar iki kromatitlidir. Bu kromozomlar homolog kromozomlardır. İnterfazdan sonra mayoz, mayoz I ve mayoz II olarak iki bölümde meydana gelir.

2) Mayoz I:

İnterfaz aşamasından hemen sonra hücre mayoza başlar. Mayozun evrelerinin çoğu bazı önemli farklılıklarla birlikte mitozun evrelerine benzerlik göstermektedir.

A) Profaz I:

Homolog kromozomlar, tetrat oluşturur.

Homolog kromozomlar, tetrat oluşturur.

İnterfazdan hemen sonra hücrenin kromozomları kısalarak yoğunlaşmaya başlar. Kendini interfaz evresinde eşlemiş olan iki kromatitli homolog kromozomlar yan yana gelerek dört kromatitden oluşmuş tetrat adı verilen yapıyı oluşturur.

Tetratların kardeş olmayan kromatitleri birbiri üstüne çaplazlamasına kıvrılır ve X-biçiminde kiyazma denilen noktalardan birbirine dokunur.

kiyazmaKiyazma bölgelerinde homolog kromozomlar arasında parça alışverişi gerçekleşir. Bu olaya Cross-over adı

verilir.

Cross-over, mayoz sonunda oluşacak yavru hücrelerin geneti çeşitliliğini ve dolayısıyla eşeyli üreyen canlı türlerinin yavrularındaki genetik çeşitliliği sağlayan önemli olaylardan biridir.

Cross-over olayı ve tetrat oluşumu mayoza özgüdür. Mayoz geçiren hücredeki tetrat sayısı, haploit kromozom sayısı kadardır.

Bu evrede mitozdaki gibi çekirdek zarı erimeye başlar ve eğer varsa sentrozom zıt kutuplara giderek iki sentrozom arasında iğ iplikleri oluşur.

Yaşam içinde canlılar her zaman ortama uyum sağlarlar. Evrimsel adaptasyonu ise ppülasyondaki genetik çeşitlilik sağlar.

Genetik çeşitliliğinin artmasında ve türlerin varlığını sürdürebilmesinde cross-over çok önemlidir. Rast gele gerçekleşen cross-over olayının meydana geldiği profaz I, bu nedenle mayozun en önemli aşamasıdır. Mayoz sonucunda çok çeşitli gen kombinasyonları ortaya çıkar.

B) Metafaz I:

Metafaz I evresinde, mitoz olduğu gibi kromozomlar hücreinin en şişkin yerinde yani ekvator düzleminde dizilir. Burada, ekvatoriyal düzlemde dizilenler tetratlardır. Tetratlardaki her kromozom çifti, hücrenin bir kutbuna bakacak şekilde metafaz plakasında konumlanır.

Bir homolog kromozomun her iki kromatidi, bir kutuptan uzanan iğ iplikleriyle bağlantı kurarken diğer holog’takiler zıt kutuptan uzanan iğ ipliklerine tutunurlar.

Kromozom sayısı bilinmeyen bir örneğin bu aşamada tetrat sayhısı sayılarak kromozom saysısı belirlenebilir.

C) Anafaz I:

Anfaz I evresinde, tetratı oluşturan iki homolog kromozom birbirinden ayrılarak iğ iplikleri sayesinde zıt kutuplara çekilirler.

Tetratlar metafaz plakasında dizilirken homolog kromozomların hangisinin hangi kutba doğru konumlanacağı ve hangi kutba gideceği şansa bağlı olarak gerçekleşmektedir.

Cross-over olayına ilave olarak, kromozom kombinasyonları’da gametlerdeki genetik çeşitliliğe katkı yapmaktadır.

D) Telofaz I:

Kutuplara çekilmiş olan iki kromatitli kromozomların etrafında mitozun telofazında olduğu gibi çekirdek zarı oluşur.

Hücre, iki çekirdekli hale gelir. Her bir çekirdeğin içerisinde tam bir haploit kromozom takımı yer alır. İğ iğlikleri kaybolur.

Telofaz I ile eş zamanlı olarak ya da hemen ardından sitokinez meydana gelir.

Hayvan hücrelerinden boğumlanma, bitki hücrelerinde ise ara plak oluşumu ile gerçekleşen bu olayla mayoz I sona erer.

Sitokinez sonrasında DNA eşlemesinin gerçekleşmediği kısa bir hazırlık aşamasından sonra mayoz I geçirmiş hücreler, mayoz II bölünme evresine girer.

Gametlerde kromozom sayısının yarıya inmesinin en büyük nedeni mayoz I ve mayoz II arasındaki aşamada DNA eşlemesi olayıdır.

3. Mayoz II:

Mayoz II aşamasında gerçekleşen olaylar mitoz bölünmeye benzeyen olayları kapsar. Bu aşamalar bir anlamda mayoz I de gerçekleşen olayların’da benzeridir. Ancak mayoz II de cross-over olayı gerçekleşmez.

Profaz II de çekirdek zarı eriyerek çekirdekçikler ile beraber kaybolur. Kromatin iplik yeniden kromatitler haline gelir. İğ iplikleri yeniden ortaya çıkar. Sentrozom -eğer varsa -zıt kutuplara gider.

Metafaz II de, kromozomlar, metafaz plakasında dizilir. Bu kromozomlar profaz I evresinde cross-over geçirdikleri için kardeş iki kromatit genetik açıdan birbirinin aynı değildir. İğ iplikleri bu kromozomların sentromer bölgelerine tutunur.

Anafaz II de kardeş kromatitler birbirlerinden ayrılarak iğ iplikleri tarafından zıt kutuplara doğru çekilir. Böylece her bir kromatit bireysel kromozom haline gelir.

Telofaz II evresinde, kutuplara çekilmiş kromozomlar tekrar kromatin iliklere dönüşür. Çekirdek zarı yeniden meydana gelir. Telofaz II’nin ardından hemen sitokinez meydana gelerek hücreleri tekrar ikiye böler. Böylece haploit (n) krmozom sayısına sahip dört hücre oluşur.

Bu hücreler daha sonra değişikliklere uğrayarak gametleri meydana getirir. Mayoz sonunda kromozom sayısı yarıya iner. Döllenme olayında iki haploit (n) hücre birleştiğinde ziot diplit (2n) hale gelir. ve canlı türünün kromozom sayısı korunmuş olur.

Share Button